Yazının Serüveni

Yazının Serüveni

Yaz? temel olarak bir dilin görsel dizge bütünlü?ünü yans?tan bildiri?im simgelerinden olu?ur. Daha da basite indirgemek gerekirse, cheap simgelerin haf?zada kal?c? olarak yer etmesi amac?yla do?mu?tur.

Prehistorik Dönemler de ( Yaz? öncesi) atalar?m?z; söylemek istediklerini, dü? ürünlerini ve gelecek ku?a?a bilgi aktar?m? aç?s?ndan çe?itli sahneler yapmak için duvar resimlerine ba?vurmu?tur. Bu duvar resimleri Orta Paleolitik dönem ile birlikte ba?lad??? dü?ünülse de, Üst Paleolitik Dönem (MÖ. 40.000 – 10.000) ile birlikte duvar resimlerinin kesin olarak  ba?lad???n? görebiliriz. Sözgelimi, Üst Paleolitik Dönemin ba?lar?nda Fransa’da Lascaux Ma?aras?’nda bulunan duvar resimlerinde; kuyu sahneleri vard?r.

Anadolu’da Neolitik Dönem’de ( MÖ. 10.000 – 6000 y?llar?na tarihlenen, yerle?ik hayata geçi?i temsil eden bir dönemdir.) iskan edilen Çatalhöyük yerle?iminde bulunan ma?ara resimleri, Hasan Da??’n?n lav püskürtme sahnesi ile beraber yerle?im ve geyik avlama sahnesi gibi resimlerden olu?ur. A??rl?kl? olarak Avrupa’da ve Yak?ndo?u’da duvar resimleri vard?r. Atalar?m?z yaz? öncesinde ça?larda dü? ürünlerini ve bilgilerini aktarma yollar?n? do?al yollarla elde ettikleri boyalarla ma?ara duvarlar?na i?lemi?tir. Duvar resimleri d???nda; bitki, deri, ta?, kemik gibi maddelere çeltikler at?ld??? ve bu çeltiklerle bir çe?it anlat?m dizgileri olu?turdu?u dü?ünülebilir. Prehistorik Dönemlerde kullan?lan bu yöntemler yaz?n?n kökenini haz?rlayan unsurlar aras?nda önemli bir yere sahiptir.

Bütün bu unsurlar?n devam?nda, hem M?s?r’da hem de Mezopotamya’da piktogram ( resim yaz?s? ) dizgeler bulunmu?tur. Yaz?n?n ilk kez nerede aç??a ç?kt??? henüz kesin bir bilgi yoktur. Kesin olarak bilinen ise; yaz?n?n, MÖ 3400-3200 y?llar?nda M?s?r ve Mezopotamya’da ilk kez kar??m?a ç?kt???d?r.

?lk yaz?l? belgelerde kullan?lm?? ya da kullan?lma ihtimali bulunan i?aretlerin say?s?n? tespit etmek epey zordur. Çünkü bu yaz?l? belgeler etraf?m?zda mevcut olan bütün her ?eyin betimlenmesinden olu?uyor. Sözgelimi a?aç için a?aç, geyik için geyik vb. resmi çiziliyordu. ?lk yaz?l? belgeler M?s?r ve Mezopotamya’da ayn? örnekleri te?kil etse de, daha sonralar? teknik olanaklar yüzünden iç ve d?? de?i?im geçirmi?tir.

самая сильная марихуана Mezopotamya’da d?? de?i?im
Mezopotamya’da d?? de?i?im çiviyaz?s?’n?n ortaya ç?kmas?n? sa?lam??t?r. ?lk yaz?l? belgeler için kullan?lan malzemeler yumu?ak kil ve kam??tan olu?uyordu. Pi?irilen bu kil de; topaklanmalar, yar?lmalar ve kapanmalar nedeniyle görüntüler kaybolmaya yüz tutuyordu. Bu sorunu gidermek için Mezopotamya insan?, yumu?ak kili çizmek yerine üzerine bast?rma tekni?ini kullanm??lard?r. ?lk çiviyaz?l? örneklere geçi? bu teknik sayesinde olmu? olsa da, i?aretler resim yaz?s?n? taklit ediyorlard?.

chaplin24 обход Mezopotamya’da iç de?i?im
Mezopotamya’da erken dönemde piktogram olarak yaz?lm?? metinler herhangi bir dilin fonetik, gramer ve vobaküler (kelime da?arc???) yap?s? hakk?nda kesin bir bilgi vermemi?tir. San?ld??? gibi bu tabletlerin dilinin Sümerce oldu?u hatas?na s?kl?kla dü?ülmektedir.  Öte yandan Sümerler
piktografik yaz?y? çiviyaz?s?na dönü?türdü?ü rahatça söylenebilir. Çiviyaz?s?n?n iç de?i?imi; çe?itli dillerin gruplanmas?na olanak vermi?tir. Bu de?i?imin en önemlisi, fonetik yaz?ma geçilmesidir. Bu sayede bir kelimeyi okunu?una göre yazma olana?? do?mu?tur. Bunun yan? s?ra logogram ( sözcük ifade eden i?aret) ve determinatif ( bir dilin çözümü için dan???lan; ya?ayan ya da ölü dillere ait s?n?rlay?c? kelimeler) nitele?indeki yaz?l??larla, çiviyaz?s? zenginle?mi?tir.

Asian Minor (Küçük Asya) ya da Ön Asya olarak lanse edilen ya?ad???m?z co?rafya ve a??rl?kl? olarak Mezopotamya’da ya?ayan kültürler; çiviyaz?s?n? yayg?nla?t?rm?? ve zenginle?tirmi?tir. Çiviyaz?s?na gerçek kimli?ini kazand?ranlar Asurlular olmu?tur. MÖ 2500’ler civar?nda Asurlular çiviyaz?s?n? benimsemi?lerdir. Sümer dilinden farkl? olarak Sami dilini kulland?klar? için, pek çok yeni i?aret çiviyaz?s?na kazand?rm??lard?r. Çiviyaz?s?n? Ön Asya’da  Asurlular d???nda Hitit, Luvi, Pala, Hatti, Hurri, Mitanni, Ugarit, Ebla, Pers ve Urartu kültürleri de kullanm??lard?r.
Çiviyaz?s? hakk?nda; yay?l?m alan? ve farkl? kültürlerce benimsendi?i için henüz tam olarak bilinmemektedir.

follow link M?s?r’da d?? de?i?imler
M?s?r’da yaz?, Mezopotamya’ya benzer  bir geli?im göstermemi?tir. Mezopotamya insan? yukar?da da belirtti?im gibi çiviyaz?s? tekni?ine geçmi? ve yay?lmas? sayesinde zenginle?mi?tir.  M?s?r’da ise, yaz? piktogramlardan geli?mi?tir. Piktografik yaz?n?n yayg?n bilinen türü hiyerogliflerdir. Bu tür an?tlar üzerinde kabartma ?eklinde oyulmu? i?aretlerden olu?ur. Hiyerogliflerin yan?nda, hieratik, demotik ve kursif   denilen  yaz? türleri kullan?lm??t?r.

Hieratik yaz?; kam?? f?rçayla papirüsün bir sayfas?na h?zl? bir el çiziminin sonucudur. Detaylara s?k s?k yer verilir. Genellikle dini ve dünyevi eserlerde kullan?l?yordu. Hiyerografik yaz?ya geçmek için ö?renilen yaz? olarak da bilinir. Demotik yaz?; Yunanca demotikos sözcü?ünden türetilmi? olup “ halka ait ” anlam?na gelir. Kursif yaz?; daha çok dini belgelerde papirus veya ah?ap üzerinde kullanm??lard?r.

компонент абсента M?s?r’da iç de?i?imler
M?s?r’da yaz? d?? formlar aç?s?ndan de?i?iklik gösterse de, iç yap?s?nda geleneksel bir yol izlemi?tir. Yaz? be? ayr? evreye yay?lm??t?r ve Mezopotamya’daki yaz? türleri gibi fonetik, logografik ve determinatif unsurlar içermektedir. Yaz?lar sa?dan sola do?ru yaz?l?r ve bunu belirtmek amac?yla, sat?r ba?lar?nda bulunan hayvan ya da insan betimlemelerinden yararlan?yorlard?. Sözgelimi, sa? üstte bulunan hayvan sol tarafa bakar ; yaz?n?n sol alt taraf?nda sa?a do?ru bakan ba?ka bir hayvan resmi çiziliyordu. Cümleler asla bölünmez. Noktalama i?aretleri yoktur. M?s?r yaz?lar?n?n karma??k ve geleneksel yap?s? bu yaz? türünün yay?l?m?n? engellemi?tir.
Bütün bu karma??k ve geleneksel yap?s?na ra?men günümüzde M?s?r’a ait bütün yaz?nsal metinlerin çözümü gerçekle?mi?tir.
Latince’nin Do?u?u
?kinci bölüm olan, Anadolu’ya yaz?n?n geli?i hakk?nda yazmadan önce, yaz?n?n geli?iminde üçüncü evre olarak adland?rabilece?imiz, alfabe’nin ortaya ç?kmas?na de?inmek gerek.

MÖ 2. biny?l?n ortalar?nda Ugarit’te ( Bugünkü Suriye s?n?rlar? içerisindeki, Akdeniz’e k?y?s? olan bir yerle?im.) çiviyaz?l? bir alfabe bulunmu?tur. Çiviyaz?l? bir alfabe kullanan bir ba?ka kültür de Perslerdir. As?l modern alfabe sistemi ise Bat? Sami halk? olan Fenikelilerin( Bugünkü Lübnan ve ?srail bölgesi) olu?turdu?u alfabedir. Alfabe sözcü?ü de etimolojik olarak, Fenike alfabesinin ilk harfi olan; aleph ve bet’ten gelmektedir. Fenike yaz?s?nda bir kelimenin tam okunu?una denk yaz?l?? bulunmuyor ve sesli harfler gösterilmiyordu. Bir kelimenin tam yaz?l???yla okunu?u aras?ndaki ili?kiyi Hellenler taraf?ndan gerçekle?tirilen alfabe sayesinde varoluyor.

Hellenlere kadar olan yaz? sistemleri, herkesin okumas?na ve yazmas?na olanak vermiyordu. Hellenler bunu olanakl? k?lm??t?r. Modern Bat? alfabesi Hellenceyi bir tak?m düzenlemelerle yenile?tiren Latince üzerinden do?mu?tur.

гашиш чехов Anadolu’ya Yaz?n?n Geli?i
Anadolu’ya ilk yaz?l? belgeler Asur Ticaret Kolonileri Ça??’nda, Kültepe’ de rastlanmaktad?r. MÖ 2000‘e tarihlenen bu yaz?l? belgeler, Asur’un ticaret konusunda olan ba?ar?s? sebebiyle kar??m?za ç?kar. Asur Devleti, Anadolu içindeki ticaretlerini karum denilen merkezler sayesinde gerçekle?tiriyor. Kültepe ise bu karumlar?n ba?kenti (bit-karim) konumundad?r. Bu yaz?l? belgeler de; borç al?p verme, faiz, kredi seneti, nakil, emanetler, gümrük vergileri, alacaklar?n borç kayd?, ödenmeyen borçlar?n yasal düzenlemesi, evdeki e?yalar, bunlara ait makbuzlar, ticari belgeler, özel mektuplar, mahkeme kararlar?, yasal i?lemler ve büyü metinlerinden bahseder.

Prof. Dr. K.R. Veenhof  Taraf?ndan Yay?mlanan Metin, Kt 91/k 365 Lulu, Ennam-Assur ve Abu-salim’e, Assur-tab ?öyle söylüyor:
“Duydum ki, maalesef ?lima ölmü?tür. Say?n babalar?m ve beylerim, tabletimi dinledi?iniz gün mal?m?, hem önceki ve hem de sonraki mal?, hemen tasfiye ediniz, mühürleyiniz ve ilk f?rsatta Abu-salim (ile birlikte) gönderiniz. E?er orada hala bak?r varsa, onu hangi fiyattan olursa olsun sat?n?z ve orada bir tek ?ekel gümü? b?rakmay?n?z.” (?ekel: bugünkü gram a??rl?k birimi.) Dr. C. Michel ve Prof. P. Garelli Taraf?ndan Yay?mlanan Metin, Kt. 90/k 180: Nakliye Anla?mas? “Temsilci taraf?ndan mühürlenmi? 30 mina kalay? Samas-tappa’i’ye emanet ettim. (Onlar?) Pilah-Istar’a götürdü. ?ahit Nur-Istar, ?ahit Uzua.” (30 mina: 15 kilograma tekabül eder.)

Koloni Ça?’?n son evrelerinde ?ç Anadolu’nun kuzeyinde Hint-Avrupa dil ailesine mensup bir dil olan Hititçe ortaya ç?k?yor. Hititlerin ba?kenti bugünkü Çorum s?n?rlar?nda yer alan Hattu?a?’d?r. Hititlerin nerden geldikleri ve nereye gittikleri bilinmemekle beraber MÖ 2000 ile 1100’lere kadar Anadolu’da hüküm sürdükleri bilinmektedir.

Birinci biny?l Anadolu’sunun önemli özelliklerinden biri, yaz? türlerinin zenginli?idir. Do?u Anadolu’da Urartular ( Van Gölü çevresi) çiviyaz?s? kullan?m? devam ederken, Güney ve Bat? Anadolu’da alfabe kökenli yeni yaz? sistemleri ortaya ç?km??t?r. Anadolu için gerçek dönüm noktas? Fenike yaz?s?n?n gelmesidir. Bat? Sami halk? olan Fenikelilerin, Anadolu’da MÖ 7. ve 6. yüzy?llarda belirgin bir Sami etkisi görülmektedir. Lidce ve Karca’da Sami etkisi görülürken, Frigce yaz?s?na kaynakl?k etmi?tir.

Perslerin Anadolu’ya geli?iyle birlikte (?ran üzerinden, hakimiyet y?llar?: MÖ 650-330); Arami yaz? sisteminin sadece Perslerce de?il, Anadolu’nun çe?itli yerel halklar? taraf?ndan da kullan?lm??t?r. Yaz? tarihi aç?s?ndan önemli bir ba?ka geli?me Klasik Dönemdeki Milet yaz?s?n?n yay?lmas? olmu?tur. Bat? Anadolu d???nda etkili olamam??t?r bu yaz?. Hellenistik Dönemle birlikte Anadolu’daki  yerel yaz? sistemleri – Sideliler ve Pamfilya d???nda- ortadan kakm??t?r. Anadolu’da bu ça?larda kim oldu?u muamma olan bir halk taraf?ndan Aramice ve Hellence yaz?lm?? çift dilli yaz?lar da bulunmu?tur.

Anadolu’nun Romal?lar?n eline geçmesinden sonra ( MÖ 1.yüzy?l) baz? kolonilerde Latince kullan?lm??t?r ancak Latince çok az kullan?m alan? bulmu?tur. Eski Anadolu halklar?n?n dili ve yaz?s?na ili?kin izler, Hristiyanl???n devlet dini olarak kabul eden Romal?lardan sonra ortadan kaybolmu?tur.

Kaynakçalar
- Hititler ve Hitit Ça??nda Anadolu, J.G. Macqueen, Arkada? Yay?nevi
- Egypt and The Egyptians 2nd ed., Douglas J. Brewer and Emily Teeter, Cambridge University Press
- Kültepe Kani?/ Ne?a , Prof. Dr. Tahsin Özgüç, Yap? Kredi Yay?nlar?
- Eski Ça?’da Yak?ndo?u I, Amelie Kuhrt, ?? Bankas? Yay?nlar?
- Son Tunç Ça??’ndan Hellenistik Döneme, ArkeoAtlas Dergisi, 2012 / 1

Hakkında Serkan Alpkaya

Ankara Üni. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'nde Ön Asya Arkeolojisi okuyor. Gençlerbirlikli. Gökçeada aşığı. Dört duvarsız, müziksiz ve kitapsız bıraktığınız zaman; derin bir yalnızlığa gömülür ve akıl almaz 'akıl almazlık şeyler' yapar.

Cevap Ver.

Üste Çık
For daughter sparingly bad the sink past
generic Lasix acquire dopoxetine